سایۀ جنگ بر گفتوگوهای دیپلماتیک؛ اجلاس عمومی سازمان ملل در روزهای دوم و سوم
عصر ایران؛ یلدا آذرپی– اگر روز دومِ هشتاد و یکمین «نشست مجمع عمومی سازمان ملل متحد» بیشتر به مواضع کلی رهبران دربارۀ «بحران نظم جهانی» اختصاص یافت، روز سوم وضعیت متفاوتی داشت و سخن از «جنگها و مذاکرات جاری» به صحن مجمع کشیده شد.
نطقِ «مسعود پزشکیان» و «ولودیمیر زلنسکی» بیانیههایی دیپلماتیک در تلاش برای تثبیتِ روایتِ ملی از جنگ تحمیلی و فرسایشی بودند.
«اردوغان» بر نقش خود در پروندههای اوکراین و خاورمیانه تأکید کرد و «نتانیاهو» برای منتقدان خطونشان کشید.
فضای سازمان ملل، بیش از گذشته به صحنهای برای تقابلِ آرا و روایتها تبدیل شده است؛ رهبران کشورها از تریبونِ اجلاس بیانیه صادر میکنند، ولی حلوفصلِ بحران در پستوهای مذاکره دنبال میشود.
پزشکیان؛ تقابل با واشنگتن بدون بستنِ بابِ مذاکره
سخنرانی «مسعود پزشکیان» در تاریخ 23 سپتامبر، یکی از مهمترین رویدادهای روز دوم بود؛ بهویژه آنکه فقط یک روز پس از سخنرانی «دونالد ترامپ» انجام شد.
پزشکیان در واکنش به توصیفِ آمریکا از ایران گفت: «ما تروریست نیستیم، ایرانیان خود قربانیِ تروریسماند… ایران برای گفتوگو، مذاکره و دیپلماسی آماده است، اما زبان تهدید و زور را نمیپذیرد…در منطقه فقط اسرائیل سلاح هستهای دارد که عضویت در انپیتی را نپذیرفته، ولی بهدلیل برنامۀ هستهای ما را بمباران میکنند و اصرار دارند ایران بازرسی شود… تهران مخالفِ سلاح هستهای است اما از حق استفادۀ صلحآمیز از فناوری هستهای عقبنشینی نمیکند… یا امنیت را در منطقه با هم میسازیم یا ناامنی را با هم تحمل خواهیم کرد.. ما جنگ را انتخاب نکردهایم، اما در برابر تجاوز تسلیم نمیشویم»
او حملات آمریکا و اسرائیل را عامل کشتهشدنِ غیرنظامیان دانست و در بخشی از سخنانش، تصاویری از کودکانِ کشتهشده در حمله به «مدرسۀ میناب» را به نمایش گذاشت. اهمیتِ سخنان پزشکیان دقیقاً در همین دوگانه بود؛ لحن سخنرانی تقابلی بود، اما پیامِ دیپلماتیک داشت. میخواست نشان دهد فشار نظامی و زبان تهدید را نمیپذیرد، ولی همزمان راه مذاکره را مسدود نمیکند. اعضای هیأتهای آمریکا و اسرائیل، در اعتراض به سخنرانی رئیسجمهور سالن را ترک کردند.
تحلیلگران خارجی، سخنان رئیسجمهور کشورمان را دفاعی و تقابلی، در عینِ بازگذاشتنِ بابِ مذاکره توصیف کردند.
رویترز نوشت: «پزشکیان ضمن ردِ فشار آمریکا و نپذیرفتنِ تسلیم، کماکان بر امکان دیپلماسی تأکید دارد». «جوی هود» (دیپلمات سابق آمریکایی) در گفتوگو با الجزیره گفت: «سخنرانی عمدتاً تکرار مواضع گذشتۀ ایران بود و پزشکیان فرصتِ ارائۀ پیشنهاد مشخص و تازه برای مصالحه را از دست داد.»
گاردین نیز سخنانِ پزشکیان را تلاش برای پاسخ به تهدیدهای ترامپ و آمادگی ایران برای مذاکره ارزیابی کرد. برداشت غالبِ مفسران خارجی این بود که پزشکیان از موضعِ ایران با صراحت دفاع کرده، ولی سخنانش بهجای ارائۀ ابتکار جدید، همچون گذشته، بر رد فشار آمریکا و حفظ امکان مذاکره متمرکز است.
زلنسکی؛ جنگ اوکراین در آستانۀ زمستان
«ولودیمیر زلنسکی» در سخنانش مسئلۀ اوکراین را از زاویهای متفاوت دنبال کرد. او ضمن تأکید بر ادامۀ حمایت بینالمللی از کییف، نسبت به زمستان پیشرو و احتمالِ حملات روسیه به زیرساختهای انرژی هشدار داد.
او گفت: «تقریباً دیگر هیچکس در جهان به حقوق بینالملل باور ندارد، اما اوکراین همچنان خواهان قدرتِ قواعدِ بینالمللی است… اوکراینیها جنگ را انتخاب نکردهاند. آنها مجبورند برای نجاتِ جانشان بجنگند چون پوتین تصمیم گرفته مرزها را تغییر دهد… ولی اگر روسها به زیرساختهای ما حمله نکنند، حاضر به قبول آتشبس در حوزۀ انرژی و تنشزدایی هستیم.»
مسئلۀ اصلی، تفاوتِ آمادگی برای مذاکره و توافق بر سر شرایط مذاکره است. اوکراین از ادامۀ آتشبس سخن میگوید و همزمان بر ادامۀ فشار بر روسیه تأکید دارد. روسیه نیز همچنان شروط خود را برای پایان جنگ دنبال میکند. بنابراین حتی پیشنهادهای محدود برای کاهش درگیری هم به توافق بر شرایط اولیه نیاز دارند. زلنسکی در حاشیۀ اجلاس با ترامپ دیدار کرد و طرفین دربارۀ اقداماتی برای کاهشِ تنش و پایان جنگ پیش از زمستان گفتوگو کردند. این دیدار نشان میدهد واشنگتن همچنان یکی از مهمترین بازیگران در تلاشهای دیپلماتیکِ مربوط به جنگ اوکراین است.
اردوغان؛ «جهان بزرگتر از پنج کشور است»
«رجب طیب اردوغان» در سخنانش، بار دیگر ساختار شورای امنیت را هدفِ انتقاد قرار داد و گفت: «نمیتوان ارادۀ کشورهای عضو سازمان ملل را به تصمیم پنج عضو دائم شورای امنیت وابسته کرد.» و در ادامه، خواستار اصلاحِ اساسی این ساختار شد. این موضع، تکرار انتقادهای قدیمیِ اردوغان از حق وتو و جایگاهِ پنج عضو دائم است. ترکیه از مدلی حمایت میکند که نمایندگیِ کشورهای بیشتر را در ساختار تصمیمگیری مطالبه میکند. روسیه در واکنش به پیشنهاد اردوغان اعلام کرده با افزایش تعداد اعضای دائم موافق است، اما حفظِ «حق وتو» را ضروری میداند.
همین اختلاف نشان میدهد «اصلاحِ شورای امنیت»، یکی از دشوارترین مسائلِ سازمان ملل است. بسیاری از کشورها خواهانِ نمایندگی بیشتر آفریقا، آُسیا و آمریکای لاتین هستند، اما هر تغییری در ساختار شورای امنیت، نیازمند توافقِ قدرتهایی است که از وضعیت موجود، بیشترین امتیاز را دارند. اردوغان در کنار این بحث، مسئلۀ فلسطین و غزه را نیز در مرکز توجه قرار داد و بر ضرورتِ برخوردِ برابر با کشورها در چارچوب ِحقوق بینالملل تأکید کرد. ترکیه در سالهای اخیر تلاش کرده در پروندههای اوکراین و خاورمیانه، نقش میانجی یا تسهیلگر را داشته باشد؛ نقشی که به دلیل ارتباطِ همزمانِ آنکارا با مسکو، کییف و کشورهای خاورمیانه اهمیت ویژهای یافته است.
فلسطین؛ مناقشۀ تاریخیِ حلنشده
«فلسطین» همچنان یکی از اصلیترین محورهای این اجلاس است. جنگ غزه، وضعیت غیرنظامیان، مسئلۀ تشکیل کشور فلسطین و آیندۀ روابط اسرائیل با کشورهای منطقه، فضای عمومیِ مجمع را تحت تأثیر قرار داده است. یکی از حاشیههای مهمِ پیش از اجلاس، مسئلۀ حضور «محمود عباس» (رئیس تشکیلات خودگردان فلسطین) بود.
او از معمارانِ دیپلماسی فلسطینی و از چهرههای مرتبط با پیمان اسلو در دهۀ 1990 است. مسیر سیاسیاش عمدتاً بر مذاکره با اسرائیل، تعریفِ دولت فلسطین در مرزهای 1967 و راهحلِ دوکشوری استوار بوده است. عباس در همۀ این سالها کوشیده مسئلۀ فلسطین را از سطح مذاکراتِ دوجانبه فراتر ببرد و از سازمان ملل و نهادهای بینالمللی برای حمایت از دولت فلسطینی کمک بگیرد؛ رویکردی که آمریکا و اسرائیل با آن مخالفاند.
آمریکا برای دومین سالِ پیاپی به «ابومازن» ویزا نداد، ولی مجمع عمومی با 152 رأی موافق، اجازه داد بهصورت ویدئویی در اجلاس سخنرانی کند. آمریکا، اسرائیل و پاراگوئه با این تصمیم مخالفت کردند. این اتفاق از آن جهت اهمیت دارد که مقر سازمان ملل در خاک آمریکاست و قاعدتاً باید امکانِ حضور نمایندگان کشورهای عضو را فراهم کند.
همین اختلاف، بار دیگر رابطۀ پیچیده و متناقضِ کشور میزبان و نهادِ چندجانبۀ سازمان ملل را برجسته کرد. از سوی دیگر، بحران انسانی در غزه ادامه دارد. گزارشهای اخیر از تخریبِ گستردۀ زیرساختها و دشواریِ بازسازی حکایت دارد و مسئلۀ آیندۀ غزه، خلع سلاح حماس، خروج نیروهای اسرائیلی و تشکیل ساختار سیاسی و امنیتیِ جدید کماکان محل اختلاف است.
ترامپ و شی؛ گپوگفتی خارج از سازمان ملل
دیدار ترامپ و «شیجینپینگ» (رئیسجمهور چین) خارج از مقر سازمان ملل، یکی از مهمترین رویدادهای این هفته است. شی از 23 تا 25 سپتامبر در آمریکا حضور دارد و این دیدار، دومین ملاقات مستقیمِ دو رهبر در فاصلۀ ششماهه است. تجارت، تعرفهها، صادراتِ مواد معدنی، تایوان و روابط دو کشور با ایران از جمله مسائل مهم این دیدار هستند. آتشبسِ تجاری آمریکا و چین هم از موضوعات کلیدی است، زیرا توافق فعلی، ماه نوامبر به پایان میرسد و دوطرف باید دربارۀ آینده تصمیم بگیرند.
درحالیکه نمایندگان کشورهای جهان در نیویورک دربارۀ بحرانهای جهانی سخن میگویند، دو ابرقدرت بخش مهمی از مسائل اقتصادی و راهبردی جهان را رودردو بررسی میکنند. این مسئله لزوماً بهمعنای کاهش اهمیت سازمان ملل نیست، اما نشان میدهد چندجانبهگراییِ رسمی و سیاستِ واقعی همیشه یکسان نیستند. سازمان ملل امکان حضور و سخنرانی همۀ کشورها را فراهم کرده، اما در بسیاری از مسائلِ تعیینکننده، توافقِ قدرتهای بزرگ نقش اساسی دارد.
نتانیاهو؛ دفاع از جنگ و اعتراض قاطع دیپلماتها
«بنیامین نتانیاهو» در سخنرانی ۲۴ سپتامبر، از اقدامات نظامی اسرائیل در غزه و حمله به ایران دفاع کرد و گفت حمله به ایران یکی از آسانترین تصمیمهایی بوده که گرفته. او اتهام نسلکشی در غزه را رد کرد و منتقدان را به چالش کشید. همزمان، دهها هیئتِ دیپلماتیک، سالنِ مجمع عمومی را ترک کردند؛ اقدامی نمادین که به یکی از برجستهترین تیترهای خبریِ روز سوم تبدیل شد.
او پس از خروج شمار زیادی از هیأتها، آنها را «بزدلان اخلاقی» خطاب کرد و مدعی شد رهبران کشورهایی که سالن را ترک کردهاند، در محافل خصوصی از اقدامات اسرائیل علیه ایران تشکر میکنند.
تحلیلگران معتقدند سخنانش مصرف داخلی دارد و با توجه به انتخاباتِ پیشرو، پیامی برای مخاطب اسرائیلی است. او میکوشد خود را رهبری بنمایاند که در برابر فشارهای خارجی ایستاده و همچنان مدافع اصلی امنیت اسرائیل است.
نتانیاهو بخش قابلتوجهی از سخنرانیاش را به حملهٔ مستقیم به اردوغان اختصاص داد. او اردوغان را دیکتاتور خطاب کرد و ترکیه را متهم کرد میزبانِ رهبران حماس است و دروغهای یهودستیزانه را گسترش میدهد. همچنین اردوغان را به زندانیکردن روزنامهنگاران و مخالفان، اشغال شمال قبرس و تهدید یونان متهم کرد و گفت او خواهان نابودی اسرائیل و تسلط بر اورشلیم شده است.
این حمله را باید در چارچوبِ تیرهشدن روابطِ اسرائیل و ترکیه پس از جنگ غزه دید. اردوغان در سخنانش بهشدت از اسرائیل انتقاد کرده و خواهان فشار بینالمللی برای پایاندادن به جنگ غزه شده بود.
حاشیههایی که به خبر تبدیل شدند
گاهی رفتار هیأتها و حتی صندلیهای خالی بهاندازۀ متن سخنرانی خبرساز میشوند. خروجِ هیأت آمریکایی حین سخنرانی پزشکیان و خروجِ دستهجمعیِ هیأتها هنگام سخنرانی نتانیاهو مصداق این سخن است. هیأت ایران و هیأت کوبا نیز حین سخنرانی ترامپ سالن را ترک کردند.
حضور یکی از دیپلماتهای ایرانی هنگام سخنرانی ترامپ هم حاشیهساز شد و تفاسیری برانگیخت. ازسویدیگر، موضوع حضور محمودعباس، اعتراضهای مرتبط با جنگ غزه و اختلاف بر سر سیاستهای اسرائیل نشان میدهد اجلاس امسال، فضای سیاسی متشنجی دارد.
این حواشی را نمیتوان از محتوای اصلی جدا کرد، زیرا بیانگر رقابتِ دیپلماتیک و مناقشاتِ سیاسی هستند. حتی دیدار ترامپ و شی نیز در همین چارچوب معنادار است. سران کشورها در نیویورک از جنگ و صلح سخن میگویند و در واشنگتن دربارۀ تجارت، امنیت و رقابت راهبردی چانهزنی میکنند. این دو صحنه، تصویر روشنی از ساختار پیچیدۀ سیاست در جهان امروز است.
سازمان ملل؛ نمایی از جهانِ چندپاره
سازمان ملل کماکان یکی از معدود مکانهایی است که بازیگران متخاصم میتوانند به مددِ آن، مواضعشان را اعلام و ارتباطشان را حفظ کنند. پزشکیان علیه روایت واشنگتن سخن میگوید ولی مذاکرات ایران و آمریکا در همان شهر ادامه مییابد. زلنسکی از مقاومت در برابر روسیه دفاع میکند، ولی از آتشبس و تنشزدایی حرف میزند. اردوغان ساختار شورای امنیت را به چالش میکشد و بر سر حق وتو با مسکو مذاکره میکند. مسئلۀ فلسطین هم نشان میدهد فاصلۀ بین مواضعِ اکثریت اعضا و تواناییشان برای تغییر وضعیت میدانی زیاد است.
روشن است که سازمان ملل نهادی کاملاً ناکارآمد نیست ولی بهطورمستقل توان حلِ بحرانهای بزرگ را ندارد. نقش آن در بسیاری از موارد، فراهمکردن فضای مذاکره، ثبتِ مواضع دولتها، ایجاد فشار دیپلماتیک و حفظ کانالهای ارتباطی بین طرفهای متخاصم است. شاید مهمترین تصویر این اجلاس، همزمانیِ جنگ و مذاکره باشد. در یک سالن، رهبران از مقاومت، تجاوز، تحریم و حقوق بینالملل سخن میگویند و در سالنهای دیگر دربارۀ آتشبس، امنیت و شرایط مذاکره رایزنی میکنند. درنتیجه، هشتادویکمین مجمع عمومی، بیش از هرچیز، تصویری از جهان چندپاره است، جهانی که هنوز به نهادهای مشترک نیاز دارد.
دیدگاهتان را بنویسید